Neden bizim yediğimiz her şey onlara uygun değil?
Kedi ve köpekler bizimle aynı evi paylaşıyor ama aynı vücuda sahip değiller. Karaciğerlerinde bazı maddeleri parçalayan enzimler ya çok az bulunur ya da hiç bulunmaz. Buna ağırlık farkı eklenir: bizim için bir lokma olan miktar, birkaç kiloluk bir kedi için hatırı sayılır bir yük demektir.
Aşağıdaki maddelerin bir kısmı küçük miktarlarda hafif bir mide bozukluğuyla atlatılır; bir kısmı ise az miktarda bile ciddi tablo yaratır. İkisini ayırt edebilmek, gereksiz panikle tehlikeli bir ihmal arasındaki dengeyi kurmanızı sağlar.
Evde sık bulunan riskli besinler
Çikolata ve kakao
Neden tehlikeli: Çikolatadaki teobromin ve kafein kedi ve köpeklerin vücudunda çok yavaş parçalanır; kalp ritmini hızlandırır, sinir sistemini aşırı uyarır.
Ne kadar tehlikeli: Kakao oranı arttıkça risk büyür. Bitter çikolata, kakao tozu ve pişirmelik çikolata sütlü çikolataya kıyasla çok daha yüklüdür; beyaz çikolata ise teobromin açısından zayıftır. Küçük bir köpeğin bitter çikolatadan birkaç kare yemesi bile ciddi olabilir. Kusma, aşırı susama, huzursuzluk, titreme ve hızlı nefes alıp verme ilk belirtiler arasındadır.
Üzüm, kuru üzüm ve kuş üzümü
Neden tehlikeli: Köpeklerde ani gelişen böbrek yetmezliğine yol açabildiği biliniyor; sorumlu maddenin ne olduğu ise hâlâ netleşmiş değil.
Ne kadar tehlikeli: Eşik köpekten köpeğe değişiyor. Bazıları bir avuç üzümü sorunsuz atlatırken, bazıları çok daha az miktarda ağır tablo geliştirebiliyor. Yani "geçen sefer bir şey olmamıştı" güvenli bir ölçüt değil. Kuru üzüm suyu çekildiği için daha yoğun sayılır; kek, kurabiye ve tahıl barlarının içindekiler de buna dahil.
Soğan, sarımsak, pırasa ve arpacık soğanı
Neden tehlikeli: Kırmızı kan hücrelerine zarar vererek kansızlığa yol açabilir. Kediler bu etkiye köpeklerden daha duyarlıdır.
Ne kadar tehlikeli: Formu fark etmiyor: çiğ, kavrulmuş, toz halinde ya da çorbanın içinde erimiş olması riski kaldırmaz; toz baharatlar yoğunlaştıkları için ayrıca dikkat ister. Hazır çorbalar, soğanlı köfte, sarımsaklı yoğurt gibi "bizden artan" tabaklar bu yüzden paylaşılmamalı. Belirtiler gecikebilir; günler içinde halsizlik, iştahsızlık, soluk diş etleri ve koyu idrar şeklinde çıkabilir.
Ksilitol ve bazı tatlandırıcılar
Neden tehlikeli: Ksilitol köpeklerde insülin salınımını tetikleyerek kan şekerini hızla düşürebilir; karaciğer hasarıyla da ilişkilendirilir.
Ne kadar tehlikeli: Bu listenin sinsi maddesi, çünkü nerede saklandığını tahmin etmek zor: şekersiz sakız, şekersiz naneli şeker, bazı fıstık ezmeleri, bazı diş macunları, ağız bakım suları ve diyet ürünleri ksilitol içerebilir. Etkisi kısa sürede başlayabilir; sendeleme, güçsüzlük, kusma ve nöbet görülür. Fıstık ezmesini ödül olarak kullanıyorsanız etiketi her alışverişte okuyun, üretici içeriği değiştirebilir.
Avokado
Neden tehlikeli: İçerdiği persin maddesi bazı türlerde sorun yaratır; kedi ve köpeklerde asıl şikâyet sindirim sistemi kaynaklıdır.
Ne kadar tehlikeli: Meyve etinin küçük bir miktarı çoğu köpekte kusma ve ishalle sınırlı kalır. Asıl risk çekirdekte: yutulduğunda bağırsakta tıkanma yapabilir ve bu, ameliyat gerektirebilecek bir durumdur.
Makadamya cevizi
Neden tehlikeli: Mekanizması tam bilinmese de köpeklerde belirgin bir zehirlenme tablosu yapar.
Ne kadar tehlikeli: Görece az miktar bile arka bacaklarda güçsüzlük, sendeleme, titreme ve kusma yaratabilir. Tablo çoğunlukla birkaç günde düzelir ama hayvanı ayakta duramayacak hale getirebilir; kurabiye ve karışık kuruyemişlerin içinde gözden kaçar.
Alkol ve kafein
Neden tehlikeli: Alkol sinir sistemini baskılar, solunumu ve vücut ısısını düşürür. Kafein tam tersine kalbi ve sinir sistemini aşırı uyarır.
Ne kadar tehlikeli: İkisinde de "tadımlık" diye bir şey yok. Bardak dibinde kalan içki, alkollü tatlı, kahve telvesi, çay poşeti, enerji içeceği ve kafeinli takviyeler risk taşır. Çöpe atılan telve ve kapsüller de ulaşılabilir kalır.
Çiğ hamur ve maya
Neden tehlikeli: Yutulan mayalı hamur midenin sıcaklığında kabarmaya devam eder ve mideyi fiziksel olarak gerer; mayalanma sırasında alkol açığa çıktığı için ikinci bir zehirlenme yolu daha oluşur.
Ne kadar tehlikeli: Dinlenmeye bırakılmış hamura ulaşan bir köpek için bu acil bir durumdur. Şişkin karın, huzursuzluk, öğürme çabası ama kusamama tipik tablodur. Pişmiş ekmek aynı riski taşımaz.
Pişmiş kemik
Neden tehlikeli: Pişen kemik kurur ve kırıldığında keskin parçalara ayrılır. Bu parçalar ağzı, yemek borusunu ve bağırsağı yaralayabilir, tıkanmaya yol açabilir.
Ne kadar tehlikeli: Özellikle tavuk, hindi ve kaburga kemikleri riskli. Tabak artıklarını paylaşma alışkanlığı burada sık sorun çıkarıyor; çöp poşetini erişilemeyecek bir yerde tutmak basit ama işe yarayan bir önlem.
Tuz, süt ve laktoz
Neden tehlikeli: Fazla tuz vücuttaki sodyum dengesini bozar, ileri durumda sinir sistemini etkiler. Süt tarafında ise sorun farklı: yetişkin kedilerin çoğu laktozu sindirecek enzimi yeterince üretmez, aynı durum birçok köpek için de geçerlidir.
Ne kadar tehlikeli: Cips, tuzlu kraker, turşu suyu ve tuz oranı yüksek ev yapımı oyun hamuru dikkat ister; ilk belirti genellikle aşırı susama ve kusmadır. Süt ise zehirlenme değil rahatsızlık kategorisinde: ishal, gaz, karın ağrısı. Hayati tehlike yaratmaz ama "kediye süt" klişesi sanıldığı kadar masum değil; süt kâsesinin yerini su fazlasıyla alır.
Kedilere özel iki tehlike
Zambak
Zambak bir besin değil ama bu listeye girmeyi hak ediyor, çünkü evlere çiçek olarak giriyor. Zambak türlerinin bir kısmı kedilerde ani böbrek yetmezliğine yol açar ve temas eşiği şaşırtıcı derecede düşüktür: yaprağını kemirmek, tüyüne bulaşan poleni yalamak, hatta vazo suyundan içmek yeterli olabilir. Kedisi olan bir evde zambak hiç bulundurmamak doğru tercihtir. Buket hediye edildiğinde zambakları ayıklamak tam bir çözüm sayılmaz, çünkü polen yüzeylere dağılabilir.
Parasetamol
Neredeyse her evde bulunan bu ağrı kesici kediler için ölümcüldür ve bu bir abartı değil. Kediler bu maddeyi işleyecek enzim sistemine sahip değildir; küçük bir tablet parçası bile karaciğeri ve kanın oksijen taşıma kapasitesini ağır biçimde bozabilir. Hayvanınız ağrılı görünüyorsa insan ilaç kutusuna uzanmayın; aynısı köpekler için de geçerli. Ağrı yönetimi veteriner hekimin işidir.
Kazayı önlemenin pratik yolları
- Çöp kovasını kapaklı tutun ya da dolap içine alın.
- Çanta ve montları koltuğa bırakmayın; sakız ve ilaçlar çoğunlukla oralarda taşınır.
- İlaçları tezgâh üstünde değil kapalı dolapta saklayın. Köpekler blister ambalajı rahatlıkla çiğner.
- Misafirlere "lütfen bir şey vermeyin" demeyi mesele etmeyin, önceden söyleyin.
- Masanın dolduğu bayram ve yılbaşı günlerinde çikolata kutularını ortada bırakmayın.
- Yeni bir insan gıdasını ödül yapmadan önce içerik etiketini okuyun.
Acil durum: ne zaman hemen veterinere gidilir?
Bekleme eşiğinizi düşük tutun. Şu durumlarda belirti çıkmasını beklemeden veteriner hekime başvurun ya da en azından telefonla arayıp durumu anlatın:
- Yukarıdaki maddelerden birini yediğini gördüyseniz veya kuvvetle şüpheleniyorsanız.
- Kediniz zambakla temas ettiyse, hiçbir belirti olmasa bile.
- Herhangi bir insan ilacı yutulduysa.
- Kusma, ishal, titreme, sendeleme, aşırı salya, nefes darlığı, nöbet, bilinç bulanıklığı ya da gergin ve şişkin karın varsa.
- Belirti hafif görünse bile hayvanınız yavru, yaşlı veya gebeyse; böbrek, karaciğer ya da kalp sorunu varsa.
Giderken ambalajı yanınıza alın. Çikolata kutusu, sakız paketi, ilaç kutusu, bitkinin bir yaprağı; ürünün kendisi ya da fotoğrafı hekimin değerlendirmesini ciddi biçimde hızlandırır. Ne kadar tüketildiğini tahmin etmeye çalışın: paketin ne kadarı eksik, olay yaklaşık saat kaçta olmuş. Hayvanınızın güncel kilosunu bilmek de işi kolaylaştırır.
Önemli bir uyarı: internette okuduğunuz yöntemlerle evde kusturmaya çalışmayın. Tuz, sirke, karbonat, zeytinyağı gibi aktarılan yöntemler ek hasar verebilir. Bazı maddelerde kusturmak yarardan çok zarar getirir, özellikle yakıcı maddelerde ve hayvanın bilinci yerinde değilse. Kusturma kararı, neyin ne zaman alındığına bakılarak veteriner hekim tarafından verilir ve uygun görülürse klinik koşullarında yapılır.
Sık Sorulan Sorular
Köpeğim ufak bir parça sütlü çikolata yedi, hemen gitmeli miyim?
Kakao oranı düşük olduğu için sütlü çikolatanın küçük bir parçası genellikle daha hafif seyreder, ama karar hayvanın kilosuna ve tüketilen miktara göre değişir. Doğru olan tahmin yürütmek değil, ambalajı elinize alıp veteriner hekimi aramak. Bu arada kusma, titreme veya huzursuzluk başlarsa beklemeyin.
Az soğanlı bir yemek verdim ama hiçbir belirti yok. Rahatlayabilir miyim?
Bu grupta belirtilerin gecikmesi olağandır; etki kırmızı kan hücreleri üzerinden geliştiği için tablo birkaç gün sonra çıkabilir. İlk saatlerde iyi görünmesi güvende olduğu anlamına gelmez. Sonraki günlerde halsizlik, iştahsızlık, soluk diş etleri veya koyu idrar fark ederseniz vakit kaybetmeden veteriner hekime gidin.
Kedime süt vermek zararlı mı?
Yetişkin kedilerin çoğu laktozu sindiremez, dolayısıyla inek sütü genellikle ishal ve karın rahatsızlığı yapar. Zehirlenme değil ama gereksiz bir sıkıntı. Su içmeye isteksiz kedilerde akan su kaynağı veya ıslak mama sütten çok daha iyi çalışır.
Şüpheleniyorum ama hayvanım gayet iyi görünüyor. Yine de gitmeli miyim?
Evet, hiç değilse aramalısınız. Bu yazıdaki maddelerin birçoğunda belirtiler saatler sonra başlar ve erken müdahaleyle geç müdahale arasındaki fark büyüktür. Kliniği arayıp ne olduğunu anlatın; gerekli değilse gelmenize gerek olmadığını zaten söylerler.
