Türkiye'de Hayvan Hakları: 5199 Sayılı Kanun

5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu neyi amaçlıyor?

Türkiye'de hayvanların korunmasına dair temel çerçeveyi 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu çiziyor. 2004 yılında yürürlüğe giren bu kanun, hayvanların rahat yaşamasını, iyi ve uygun muamele görmesini, acı ve ıstıraptan korunmasını amaçlıyor. Kanunun çıkış noktası tek cümleyle özetlenebilir: bütün hayvanlar eşit doğar ve yaşama hakkına sahiptir.

Kanun yalnızca devlete görev yüklemiyor. Hayvanıyla yaşayan bireye, belediyelere, hayvan satışı yapan işletmelere ve hayvan barındıran kurumlara ayrı ayrı sorumluluk veriyor. Yani "hayvan hakları" dediğimizde konu iyi niyetten ibaret bir temenni değil; denetimi ve yaptırımı olan bir hukuk metni.

Kanunun dayandığı ilkeler arasında hayvanların türüne özgü ihtiyaçlarının karşılanması, sahipsiz hayvanların da korunması, nesli tehlike altındaki türlerin yaşam alanlarının bozulmaması ve hiçbir hayvana gereksiz acı çektirilmemesi yer alıyor. Bu ilkeler, kanunun geri kalanını okurken elimizdeki pusula.

Sahipli hayvan ile sahipsiz hayvan arasındaki fark

Kanun hayvanları hukuki durumlarına göre ayırıyor. Sahipli hayvan, bakımından ve davranışlarından sorumlu belirli bir kişi ya da kurum bulunan hayvandır; evimizdeki kedi, köpek, kuş ya da tavşan bu gruba girer. Sahipsiz hayvan ise barınacak yeri ve bakımını üstlenen kimsesi olmayan, çoğunlukla sokakta yaşayan hayvandır.

Bu ayrım önemli, çünkü sorumluluğun kimde olduğunu belirliyor. Sahipli hayvanın bakımı, sağlığı ve verdiği zarar sahibine aittir. Sahipsiz hayvanların korunması, bakımı ve sağlık işlemleri ise büyük ölçüde yerel yönetimlerin görevidir. Kanunda ayrıca güçten düşmüş hayvan tanımı da var: yaşlanan, hastalanan ya da iş göremez hale gelen hayvan sahipsiz bırakılamaz, sahibi bakımını sürdürmek zorundadır.

Hayvan sahibi olarak yükümlülüklerimiz

Bir hayvanı eve aldığımız anda hukuken de yükümlülük altına giriyoruz. Bunlar soyut ifadeler değil, sayılabilir başlıklar.

Bakım, barınma ve beslenme

Hayvanın türüne ve yaşına uygun barınak, temiz su ile düzenli ve yeterli yiyecek sağlamak zorunludur. Sürekli kısa zincirle bağlı tutmak, hareket edemeyeceği kadar dar alanda barındırmak, aşırı sıcak ya da soğuğa savunmasız bırakmak kanuna aykırıdır. Köpekler için düzenli dışarı çıkarma, kediler için güvenli bir iç mekan düzeni bu yükümlülüğün pratik karşılığıdır.

Sağlık ve veteriner hekim

Hayvanımız hastalandığında tedavisini yaptırmak sahibinin sorumluluğundadır. Aşı takvimini aksatmamak, paraziter korumayı sürdürmek ve düzenli kontrolleri yaptırmak da bu kapsamdadır. Hastalık belirtisi gördüğümüzde internetten okuduğumuz ilaçları kendi başımıza uygulamak yerine bir veteriner hekime başvurmalıyız; insan ilaçlarının çoğu hayvanlar için tehlikelidir.

Kayıt ve kimliklendirme

Kedi ve köpeklerin mikroçip ile kimliklendirilip resmi kayıt sistemine işlenmesi zorunludur. İşlemi yetkili veteriner hekimler ya da belediyeler yapar. Kayıt yalnızca bir formalite değil: hayvanımız kaybolduğunda onu bize ulaştıran, terk edildiğinde sorumluyu gösteren en somut bağ budur. Adres veya telefon değiştiğinde kayıt bilgilerini güncellemeyi de unutmayalım.

Kontrolsüz üremenin önlenmesi

Sahipli hayvanların kontrolsüz çoğalmasını engellemek sahibinin yükümlülüğüdür. Kısırlaştırma, hem sokakta yaşayan hayvan sayısının artmaması hem de hayvanımızın belirli hastalık risklerinin azalması bakımından önerilir. Zamanlaması ve yöntemi hayvanın türüne, yaşına ve sağlık durumuna göre değişir; kararı veteriner hekimle birlikte vermek gerekir.

Belediyelerin görevleri

Sahipsiz hayvanlar söz konusu olduğunda ilk muhatabımız yerel yönetimlerdir. Kanun belediyelere; hayvan bakımevi kurma ve işletme, sahipsiz hayvanların sağlık kontrollerini, aşılarını ve kısırlaştırma işlemlerini yaptırma, hayvanları kayıt altına alma, sahiplendirme çalışmaları yürütme ve hasta ya da yaralı hayvanlara müdahale etme görevlerini veriyor. Büyükşehirlerde bu işler genellikle veteriner işleri müdürlüğü üzerinden yürür.

Sahipsiz hayvanlara ilişkin uygulama esasları son yıllarda birkaç kez düzenlendi. Bu nedenle kendi ilçemizdeki güncel uygulamayı belediyenin veteriner işleri biriminden ya da il tarım ve orman müdürlüğünden teyit etmek en sağlıklısı.

Kanunun yasakladığı davranışlar

Kanun bazı davranışları açıkça yasaklıyor. Öne çıkanlar şunlar:

• Terk etmek: Sahipli bir hayvanı sokağa, ormana ya da başka bir şehre bırakmak yasaktır. Bakamayacak duruma gelen kişi, hayvanı belediyenin bakımevine teslim etmek ya da yeni bir sahip bulmakla yükümlüdür.
• Kötü muamele ve eziyet: Dövmek, aç ve susuz bırakmak, kasıtlı olarak yaralamak, korku ve acı verecek şekilde davranmak yasaktır.
• Dövüştürmek: Hayvanları birbirine karşı dövüştürmek, bu tür organizasyonlara yer, para ya da destek sağlamak yasaktır.
• Cinsel saldırı ve işkence: Hayvana yönelik cinsel saldırı ve işkence niteliğindeki fiiller ağır ihlaller arasında sayılır.
• Yaban hayvanlarını sahiplenmek: Doğadan yakalanan yaban hayvanlarını evde beslemek, nesli tehlike altındaki türleri satmak ya da satın almak yasaktır.
• Uygunsuz satış: Hayvanların sokakta, pazar tezgahında ya da vitrinde teşhir edilerek satılmasına yönelik sınırlamalar vardır; kedi ve köpek satışı için de kısıtlamalar getirilmiştir.

Bu fiillerin karşılığı idari para cezasından hapis cezasına kadar değişiyor. Burada bilinçli olarak rakam vermiyoruz: para cezaları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncelleniyor, ceza türleri ise kanun değişiklikleriyle farklılaşabiliyor. Güncel tutar ve yaptırımlar için il tarım ve orman müdürlüğüne ya da resmi mevzuat kaynaklarına başvurmak gerekir.

2021 değişikliği: hayvanlar artık "eşya" değil

2021 yılında kanunda yapılan değişiklik, hayvan hakları açısından bir dönüm noktası oldu. Hayvanlar hukuk metinlerindeki "mal" ve "eşya" muamelesinden çıkarılarak "can" olarak tanımlandı. Bu, sembolik bir kelime tercihi değil; bir hayvana verilen zararın artık bir eşyaya verilen zarar gibi değerlendirilmemesi anlamına geliyor.

Aynı değişiklikle bazı fiiller kabahat olmaktan çıkarılıp suç haline getirildi. İşkence, ağır kötü muamele, cinsel saldırı ve nesli tehlike altındaki hayvanları öldürmek gibi eylemler için hapis cezası öngörülür oldu; bu dosyalar ceza mahkemelerinin konusu haline geldi. Ayrıca kedi ve köpeklerin satışına yönelik kısıtlamalar getirildi, belediyelerin sorumlulukları ile denetim mekanizmaları güçlendirildi.

Bir hayvanın zarar gördüğüne tanık olduğumuzda ne yapmalıyız?

Sokakta yaralı bir hayvan gördüğümüzde ya da bir hayvana kötü davranıldığına tanık olduğumuzda yapabileceklerimiz sırayla şunlar:

• Kendi güvenliğimizi koruyalım. Acı çeken hayvan korkar ve ısırabilir. Yaralı hayvanı zorla kucaklamak yerine, mümkünse bir havlu veya battaniyeyle üzerini örtüp taşıma kabına almak daha güvenlidir.
• Kayıt alalım. İhbarın işleme alınmasını sağlayan şey somut delildir. Fotoğraf ve video çekelim; tarih, saat, açık adres ve varsa tanık bilgisini not edelim.
• Belediyeyi arayalım. İlçe belediyesinin veteriner işleri müdürlüğü ya da zabıta ekibi, sahipsiz hayvana müdahale ve nakil için ilk muhataptır.
• İl veya ilçe tarım ve orman müdürlüğüne bildirelim. Kanunun uygulanması ve idari yaptırım süreçleri bu birim üzerinden yürür.
• CİMER üzerinden yazılı başvuru yapalım. Yazılı başvuru takip numarası ürettiği için sürecin akıbetini izleyebiliriz. Alo 174 hattı da bildirim için kullanılabilir.
• Suç niteliğindeki durumlarda kolluğa haber verelim. Devam eden bir şiddet, işkence ya da dövüş organizasyonu söz konusuysa polis veya jandarmayı aramak, ardından cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunmak gerekir.

Yaralı hayvanı veteriner hekime ulaştırdığımızda alacağımız muayene raporu, hem tedavi için hem de olası hukuki süreçte delil olarak değerlidir. Kendi kararımızla ağrı kesici ya da antibiyotik vermeyelim; zararsız sanılan birçok ilaç kedi ve köpeklerde zehirlenmeye yol açar.

Sık Sorulan Sorular

Sokakta beslediğim kedi hukuken benim sahipli hayvanım mı sayılır?

Düzenli mama ve su bırakmak tek başına sahiplik doğurmaz. Sahiplik, hayvanın bakımını ve sorumluluğunu üstlenmek ve onu kayıt altına almakla kurulur. Yine de baktığımız hayvanı kısırlaştırmak, aşılatmak ve kışın barınabileceği bir alan sağlamak, kanunun ruhuna uygun ve sahiplendirme ihtimalini artıran davranışlardır.

Komşumun hayvanına baktığını düşünmüyorum, hayvanı doğrudan alabilir miyim?

Hayır. Bir hayvanı sahibinin rızası olmadan almak hukuki sorun doğurur ve hayvanı da riske atar. Doğru yol, durumu delillendirip belediyenin veteriner işleri birimine ve il tarım ve orman müdürlüğüne bildirmek, gerekiyorsa suç duyurusunda bulunmaktır. Müdahale yetkisi ilgili kurumlardadır.

Hayvanıma artık bakamıyorum, sokağa bırakabilir miyim?

Bırakamayız; terk etmek kanunen yasaktır ve hayvan için çoğu zaman ölümcül sonuç doğurur. Bakamayacak duruma gelen kişi belediyenin hayvan bakımevine başvurabilir, güvenilir bir sahiplendirme süreci yürütebilir ya da hayvan koruma dernekleriyle iletişime geçebilir. Yeni sahibe aşı karnesini ve kayıt bilgisini devretmek de sürecin parçasıdır.

İhbarım sonuçsuz kalırsa ne yapabilirim?

Başvuruyu yazılı kanaldan tekrarlamak ve takip numarası üzerinden sonucu sormak ilk adımdır. Belediye ilgilenmiyorsa il tarım ve orman müdürlüğüne, oradan da sonuç alınamıyorsa CİMER üzerinden üst makama başvurmak mümkündür. Suç niteliğindeki fiillerde ise idari başvuruyu beklemeden doğrudan cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulabilir.