Çatalburun, dünyada yalnızca üç köpek ırkında görülen çatal (bölünmüş) burun yapısıyla tamamen benzersiz bir Türk köpek ırkıdır. Mersin'in Tarsus ilçesi ve çevresinde yüzyıllardır keklik avında kullanılan bu ırk, Türkiye'nin en özel ve korunması gereken doğal miraslarından biridir. Adı, burnunun ucundaki karakteristik ikiye bölünmüş yapıdan gelir. Çatal burun yapısı, burun ucunun ortadan ikiye ayrılmış gibi görünmesidir — sanki burnun yarısı sağa, yarısı sola bakar. Bu anatomik özelliğin koku alma yeteneğini önemli ölçüde artırdığına inanılır ve Çatalburun'un koku duyusu gerçekten de olağanüstü güçlüdür. Özellikle keklik avında eşsiz bir performans sergiler; kekliklerin yerdeki izlerini saatler sonra bile takip edebilir ve avı 'point' yaparak (donarak işaret ederek) avcıya bildirir. Sakin, sadık ve çalışmaya istekli bir yapıya sahiptir. Sahibine derinden bağlanır ve komutlara hızlı yanıt verir. Arazide yorulmak bilmeyen bir dayanıklılık sergiler; Tarsus ve çevresinin engebeli arazilerinde saatlerce durmaksızın çalışabilir. Keskin burnu ve doğuştan gelen av içgüdüsü onu avcıların vazgeçilmez partneri yapar. Ev ortamında uyumlu ve sevecen bir aile köpeğidir. Çocuklarla iyi anlaşır, diğer evcil hayvanlarla genellikle sorun yaşamaz. Ancak yüksek enerji seviyesi ve doğada hareket etme ihtiyacı göz ardı edilmemelidir. Aktif ailelere, özellikle kırsal bölgelerde veya bahçeli evlerde yaşayanlara ideal bir companyon sunar. Türkiye'nin kültürel ve genetik hazinesinin önemli bir parçası olan Çatalburun, son yıllarda koruma çalışmalarının artmasıyla birlikte daha fazla tanınmaya başlamıştır.

Çatalburun'un kökenleri kesin olarak bilinmemekle birlikte, yüzyıllardır Mersin'in Tarsus ilçesi ve çevre köylerde yetiştirilmektedir. Yöredeki sözlü geleneklere göre bu köpekler nesiller boyu Tarsuslu avcı aileleri tarafından özenle seçilerek üretilmiş ve keklik avında kullanılmıştır. Çatalburun yetiştiriciliği, baba-oğul aktarılan bir gelenek olarak sürmüştür. Dünyada çatal burun özelliğine sahip yalnızca üç köpek ırkı vardır: Çatalburun (Türkiye), Pachón Navarro (İspanya) ve Andean Tiger Hound (Güney Amerika). Bu üç ırkın evrimsel bir bağlantısı olup olmadığı bilimsel olarak henüz netleşmemiştir; ancak çatal burun özelliğinin bağımsız mutasyonlarla oluşmuş olması daha olası görülmektedir. Uzun süre dış dünyada bilinmeyen Çatalburun, 2000'li yıllardan itibaren Türk cinoloji meraklıları ve araştırmacılar sayesinde uluslararası arenada tanınmaya başlamıştır. 2005 yılında National Geographic'in bu ırka yer vermesi küresel farkındalığı artırmıştır. Türkiye'de Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yerli hayvan genetik kaynakları kapsamında koruma altına alınmıştır. FCI, AKC veya KC gibi büyük cinoloji kuruluşları tarafından henüz resmi olarak tanınmamıştır, ancak Türkiye'de yerel düzeyde ırk kayıt çalışmaları sürdürülmektedir. Sınırlı popülasyonu ve bilinçsiz melezleme riski, koruma çalışmalarını acil ve kritik kılmaktadır.

Orta boyutlu, atletik ve orantılı bir yapıya sahip olan Çatalburun, tipik bir Pointer türü köpeğin zarif ve çevik silüetini sergiler. En belirgin ve ırkı benzersiz kılan özelliği, burnunun ucunun ortadan ikiye bölünmüş (çatal) görünümüdür. Bu çatallanma bazı bireylerde çok belirgin ve derin, bazılarında ise hafif bir yarık şeklindedir. Çatallanmanın derinliği, koku alma performansıyla doğrudan ilişkilendirilmese de, ırkın tanımlayıcı özelliği olarak kabul edilir. Tüyleri kısa, sık ve parlaktır; deriye yakın oturur ve bakımı kolaydır. Renk olarak genellikle beyaz zemin üzerine kahverengi (liver), karaciğer rengi veya açık kestane benekler bulunur. Bazı bireylerde büyük yamalar, bazılarında ince benekler (ticking) görülebilir. Tek renkli kahverengi bireyler de mevcuttur ancak daha nadirdir. Kulakları uzun, geniş ve sarkıktır; kafanın yanlarına düzgünce yaslanır. Gözleri orta büyüklükte, kahverengi tonlarında ve zeki bir ifadeye sahiptir. Boyun uzun ve kaslı, göğüs derin ve geniştir. Bacakları düz ve güçlü, pençeleri sıkı ve yuvarlaktır. Kuyruk genellikle doğal uzunluktadır, hareket halinde yatay veya hafif yukarıda taşınır. Erkekler 18-25 kg ağırlığında ve 50-55 cm omuz yüksekliğinde; dişiler 15-22 kg ağırlığında ve 45-52 cm omuz yüksekliğindedir.

Çatalburun'un kısa ve düz tüyleri bakımı oldukça kolay kılar. Haftada bir kez lastik fırça veya bristle fırça ile fırçalamak, ölü tüyleri temizlemek ve doğal parlaklığı korumak için yeterlidir. Banyo ayda bir veya gerektiğinde yapılmalı; özellikle arazide çalıştıktan sonra pençe araları ve karın bölgesi kontrol edilmelidir. Sarkık kulakları, kulak enfeksiyonlarına yatkınlık yaratabileceğinden haftada bir kontrol edilmeli ve kuru tutulmalıdır. Yüzme veya banyo sonrası kulakların iyice kurulanması önemlidir. Tırnaklar düzenli kesilmeli, dişler haftada 2-3 kez fırçalanmalıdır. Fiziksel egzersiz bu ırk için hayati önem taşır. Günde en az 1.5-2 saat aktif hareket gerektirir. Doğa yürüyüşleri, koşu, koku takip oyunları ve serbest koşu alanları idealdir. Koku alma oyunları (nosework) zihinsel uyarım sağlar ve ırkın doğal yeteneklerini kullanmasına izin verir. Getirme oyunları, su oyunları ve çeviklik parkurları da iyi alternatiflerdir. Açık alanda hareket etmeyi seven bir ırk olduğundan bahçeli ev daha uygundur. Bahçe güvenli çitle çevrilmeli; av içgüdüsü koku peşinde koşmasına neden olabilir. Eğitimde pozitif pekiştirme yöntemleri etkilidir; sakin ve tutarlı bir yaklaşım en iyi sonuçları verir.

Çatalburun, genel olarak sağlıklı ve dayanıklı bir ırktır. Yüzyıllarca doğal seleksiyon ve zorlu arazi koşullarında hayatta kalma baskısı, ırka güçlü bir genetik sağlamlık kazandırmıştır. Ancak sınırlı popülasyonu nedeniyle genetik çeşitlilik endişesi mevcuttur ve akraba yetiştirme (inbreeding) riskleri yakından izlenmelidir. Sarkık kulak yapısı nedeniyle otitis eksterna (dış kulak iltihabı) en sık karşılaşılan sağlık sorunlarından biridir. Kulakların düzenli temizlenmesi ve kuru tutulması bu riski önemli ölçüde azaltır. Kalça displazisi, Pointer türü ırkların genel riski olarak Çatalburun'da da görülebilir; sorumlu yetiştiricilerin kalça taraması yaptırması önerilir. Göz sorunları olarak entropion (göz kapağı içe dönmesi) ve ektropion (dışa dönmesi) nadir de olsa bildirilmiştir. Progresif retinal atrofi riski düşük olmakla birlikte, düzenli göz muayeneleri önemlidir. Çatal burun yapısının kendisi herhangi bir sağlık sorunu yaratmaz — solunum yollarını etkilemez ve herhangi bir işlev bozukluğuna neden olmaz. Cilt alerjileri ve sıcak noktalar (hot spots) aktif, dış mekan köpeklerinde görülebilir. Kene, pire ve iç parazit koruması, özellikle kırsal bölgelerde yaşayan bireylerde düzenli uygulanmalıdır. Aşı takvimi, yıllık sağlık taramaları ve diş bakımı rutin sağlık yönetiminin parçası olmalıdır.

Çatalburun'un beslenmesi, aktif bir av köpeği olarak yüksek enerji ihtiyacı göz önünde bulundurularak planlanmalıdır. Protein oranı yüksek (%25-30), kaliteli hayvansal protein kaynaklı ve orta-yüksek yağ içerikli bir mama tercih edilmelidir. Birinci içerik maddesi gerçek et olan markalar idealdir. Yetişkin bireyler için günde 2 öğün halinde toplam 1.5-2.5 su bardağı kuru mama önerilir. Aktif avlanma dönemlerinde veya yoğun egzersiz günlerinde enerji gereksinimi %20-30 oranında artabilir; porsiyon buna göre ayarlanmalıdır. Dinlenme günlerinde standart miktara dönülmelidir. Yavru döneminde (2-12 ay) günde 3-4 öğün halinde yavru maması, gelişim hızına göre kademeli olarak artırılmalıdır. Doğal beslenme takviyesi olarak pişmiş et, yumurta, yoğurt ve sebzeler (havuç, kabak, brokoli) mamanın yanında verilebilir. Omega-3 yağ asitleri (balık yağı) tüy sağlığı ve eklem desteği için faydalıdır. Temiz ve taze su her zaman erişilebilir olmalıdır — özellikle egzersiz öncesi ve sonrası yeterli hidrasyon sağlanmalıdır. Obezite riski aktif bireylerde düşük olsa da, yaşlanan veya daha az aktif köpeklerde kilo takibi yapılmalıdır.