Melek balığı (Pterophyllum scalare), Amazon Nehri havzasının yoğun bitki örtüsüyle kaplı durgun ve yavaş akan sularından gelen, akvaryum dünyasının en zarif ve tanınmış cichlid türüdür. Lateralden (yandan) aşırı derecede yassılaşmış disk şeklindeki vücudu, uzun sırt (dorsal) ve karın (anal) yüzgeçleriyle birlikte melek kanatlarını andıran eşsiz bir siluet oluşturur — İngilizce 'Angelfish' ve Türkçe 'melek balığı' isimleri bu görünümden gelir. Melek balıkları cichlid ailesi içinde 'barışçıl dev' olarak konumlanır. Büyük ama nispeten sakin yapılarıyla, aynı boyuttaki türlerle topluluk akvaryumlarında başarıyla yaşayabilirler. Ancak cichlid genleri kendini gösterir: üreme döneminde seçtikleri bölgeyi agresif biçimde savunurlar, çiftler güçlü bağlar kurar ve yumurta/yavru koruma içgüdüleri son derece gelişmiştir. Bu ebeveynlik davranışı, akvaryumculukta gözlemlenebilecek en etkileyici doğa olaylarından biridir. Zeka düzeyleri balık standartlarında yüksektir. Sahiplerini diğer insanlardan ayırt edebilir, yem saatlerini öğrenebilir, akvaryumun ön camına gelerek dikkat çekebilir ve el hareketlerini takip edebilirler. Her bireyin kendine özgü bir kişiliği vardır — bazıları cesur ve meraklı, bazıları çekingen ve tedbirlidir. Kritik bir uyarı: yetişkin melek balıkları, ağızlarına sığan tüm küçük balıkları (neon tetra, küçük rasbora) avlayabilir. Bu nedenle tank arkadaşı seçimi dikkatle yapılmalıdır — 4 cm'den küçük balıklar risk altındadır. Orta boyutlu, sakin türlerle (corydoras, daha büyük tetralar, rasbora heteromorpha, ram cichlid) mükemmel uyum sağlarlar.

Melek balığının bilimsel tanımlanması 1823'te Alman zoolog Martin Lichtenstein tarafından gerçekleştirilmiştir. Ancak canlı örneklerin Avrupa'ya ulaşması 1909'u bulmuştur. İlk canlı bireyler Hamburg'a getirildiğinde, akvaryum dünyası bu zarif, 'uçuyor gibi yüzen' balığa hayran kalmıştır. 1920-30'larda Avrupa ve ABD'de hızla popülerleşen melek balığı, o dönemden bu yana akvaryumculuğun 'olmazsa olmaz' türlerinden biri olmuştur. Doğal habitat: Amazon Nehri'nin ana kolu ve yan kolları, Peru, Kolombiya, Brezilya ve Guyana'daki yoğun bitki örtüsüne sahip, yavaş akan veya durgun, tanen boyalı sular. Doğada dikey kök ve bitki sapları arasında yaşarlar — yassılaşmış vücut yapıları, sık bitki örtüsünde süzülmeye mükemmel adaptasyondur. Seçici üretim tarihi oldukça zengindir. Yabani tip gümüş gövde üzerinde siyah dikey çizgilerden (4 belirgin bant) oluşurken, onlarca yıllık ıslah çalışmalarıyla çok sayıda varyant geliştirilmiştir: Silver (yabani tip), Zebra (yoğun çizgili), Black (tamamen siyah — 'Black Velvet'), Gold (altın sarısı, çizgisiz), Marble (düzensiz siyah-beyaz), Koi (turuncu-siyah-beyaz), Platinum (metalik beyaz), Blue Pinoy (metalik mavi), Leopard (benekli), Blushing (kırmızı yanak, çizgisiz), Pearlscale (kabarık pullu) ve Veil Tail (uzatılmış, sarkan yüzgeçler). Pterophyllum cinsinde üç tür tanınmaktadır: P. scalare (en yaygın evcil tür), P. altum (daha büyük, daha yüksek gövde — 'Altum Angel', doğadan toplanan, üretimi zor, koleksiyoner türü) ve P. leopoldi (en küçük tür, nadir).

Melek balığı, akvaryum balıkları arasında en karakteristik siluetlerden birine sahiptir. Vücut lateralden (yandan) aşırı derecede yassılaşmış, disk veya elmas şeklindedir. Yüzgeçler dahil yükseklik 15-20 cm'ye (bazı Altum varyantlarında 25+ cm), gövde uzunluğu 10-15 cm'ye ulaşır. Bu dikine uzun yapı, doğada dikey bitki sapları ve kökler arasında hareket etmeye mükemmel uyum sağlar. En dikkat çekici yüzgeçleri dorsal (sırt) ve anal (karın) yüzgeçleridir — her ikisi de üçgen şeklinde uzamış olup vücuda 'melek kanatları' görünümü verir. Pelvik (karın) yüzgeçleri ince, uzun ipliksi yapılara dönüşmüştür — bu 'anten' benzeri yüzgeçler çevredeki nesnelere dokunarak duyusal bilgi toplar. Kuyruk yüzgeci geniş ve yelpaze şeklindedir. Yabani tipte gümüş-metalik gövde üzerinde 4 belirgin siyah dikey bant bulunur: biri gözden geçer, biri dorsal yüzgecin altında, biri vücudun ortasında ve biri kuyruk sapında. Bu bantlar stres, ruh hali ve ortam koşullarına göre koyulaşabilir veya solabilir — 'barcode' (barkod) olarak da adlandırılır. Bazı bireylerde ek bantlar veya noktalar da görülebilir. Gözler kırmızı-turuncu iris ile çevrilidir — bu renk sağlık ve beslenme durumunun göstergesidir; soluk göz rengi stres veya yetersiz beslenmeye işaret edebilir. Cinsiyet ayrımı dışarıdan zordur: üreme döneminde dişide kısa, künt yumurtlama tüpü (ovipositor) ve erkekte daha sivri fertilizasyon tüpü görülebilir. Bazı deneyimli hobiciler, erkeğin alın bölgesindeki hafif tümsekten (nuchal hump) cinsiyet tahmini yapar.

Melek balığı akvaryumunun en kritik boyutu yüksekliktir — minimum 50 cm yüksekliğinde, en az 150 litrelik bir akvaryum önerilir. Standart 60 cm uzunluğundaki akvaryumlar yeterli yüksekliğe sahip değildir; 100-120 cm uzunluk x 50 cm genişlik x 50-60 cm yükseklik ideal boyutlardır. Her çift melek balığı için ek 40-50 litre hesaplanmalıdır. Su parametreleri: sıcaklık 24-30°C (ideal 26-28°C), pH 6.0-7.5 (ideal 6.5-7.0), GH 3-12 dGH (yumuşak-orta sertlikte su). Amonyak ve nitrit 0 ppm, nitrat 20 ppm'in altında tutulmalıdır. Melek balıkları su parametrelerine hassastır ve ani değişikliklerden kaçınılmalıdır. Akvaryum düzeni: doğal habitatı taklit eden bitkilendirilmiş düzen idealdir. Amazon kılıcı (Echinodorus), Vallisneria, Cryptocoryne ve yüksek gövdeli bitkiler dikey yüzme alanı arasında gizlenme ve bölge oluşturma imkanı sağlar. Odun/kök parçaları (driftwood) hem dekoratif hem de tanen salgılayarak su kimyasına katkı sağlar. Açık yüzme alanı da bırakılmalıdır — tamamen kapalı düzen stres yaratır. Filtrasyon: güçlü biyolojik filtrasyon gereklidir ancak akıntı şiddeti düşük-orta olmalıdır. Canister (dış) filtre veya büyük sünger filtre önerilir. Spray bar veya lily pipe akıntı dağıtıcıları, akıntıyı yumuşatır. Haftalık %25-30 su değişimi şarttır. Topluluk uyumu: melek balıkları kendi türdeşleriyle 4-6 bireylik gruplar halinde tutulabilir — grup dinamikleri içinde çiftler oluşur ve bölge savunması gözlemlenir. Uyumlu tank arkadaşları: Corydoras (dip temizleyici), daha büyük tetralar (Rummy Nose, Black Phantom, Emperor), Rasbora Heteromorpha, Ram Cichlid, Bristlenose Pleco. Uyumsuz türler: tiger barb (yüzgeç gagalayan), küçük neon tetra (yem olur), agresif cichlid türleri.

Melek balıklarının en yaygın sağlık sorunu Hexamita (Hole-in-the-Head / HITH) enfeksiyonudur. Hexamita protozoonları bağırsak ve safra kanallarını enfekte eder; baş bölgesinde beyaz, çukurlaşmış yaralar (delikler) oluşur. Belirtiler: baş ve yanal çizgi bölgesinde beyaz noktalar/delikler, iştahsızlık, beyaz ipliksi dışkı, renk solması. Nedenleri: kötü su kalitesi, yetersiz beslenme (vitamin/mineral eksikliği), stres ve aşırı kalabalık. Tedavi: metronidazol (Flagyl) ilaç tedavisi + su kalitesi iyileştirme + vitamin takviyeli beslenme. Beyaz benek hastalığı (Ich) tüm tatlı su balıklarında olduğu gibi melek balıklarında da yaygındır. Melek balıkları sıcaklık artışına iyi yanıt verir: kademeli olarak 30-32°C'ye çıkarma + tuz (2 g/litre) genellikle etkilidir. Melek balığı virüsü (Pterophyllum Iridovirus — Angel Virus): son yıllarda tanımlanan, yalnızca melek balıklarını etkileyen viral bir enfeksiyondur. Belirtiler: ani ölümler, göz bulanıklığı, karın şişkinliği, iştahsızlık. Tedavisi yoktur — karantina ve hijyen önlemleri yayılımı sınırlar. Güvenilir kaynaklardan balık almak en iyi korunma yoludur. Yüzgeç çürümesi (Fin Rot): uzun yüzgeçler bakteri enfeksiyonlarına yatkındır. Yüzgeç kenarlarında beyazlama, yıpranma ve erime görülür. Temiz su + antibakteriyel ilaç (kanamycin) ile tedavi edilir. Mantar enfeksiyonları yaralı bölgelerde beyaz pamuksu büyümeler olarak ortaya çıkar. Üreme stresi: melek balıkları yoğun ebeveynler olduğundan, başarısız üreme denemeleri veya yumurta/yavru kaybı ciddi stres yaratabilir. Stresli bireyler soluk renkli, agresif veya iştahsız olabilir.

Melek balıkları doğada omnivor/karnivor ağırlıklı beslenirler: böcek larvaları, küçük kabuklular, solucanlar, alg ve bitki parçaları diyetlerini oluşturur. Evcil ortamda protein ağırlıklı, çeşitli bir diyet sağlanmalıdır. Temel yem olarak yüksek kaliteli cichlid pelleti veya pul yem kullanılmalıdır. Yavaş batan (slow sinking) peletler, melek balıklarının doğal yüzme bölgesinde (orta su) beslenmeleri için idealdir. Hikari Cichlid Gold, New Life Spectrum Cichlid ve Sera Cichlid güvenilir markalardır. Canlı ve dondurulmuş yemler diyetin %30-40'ını oluşturmalı ve haftada 3-4 kez sunulmalıdır. En iyi seçenekler: kan kurdu (bloodworm — favori, ancak tek başına yeterli değil), tuzlu su karidesi (brine shrimp), daphnia (su piresi), mysis karidesi (yüksek besin değeri), beyaz solucan (Enchytraeus) ve böcek larvaları. Canlı yemler üreme kondisyonunu artırır. Bitkisel gıdalar diyetin %10-20'sini oluşturmalıdır: spirulina pul veya pelet, haşlanmış kabak/salatalık dilimleri, duckweed (su mercimeği). Bitkisel beslenme sindirim dengesini sağlar ve renk canlılığını destekler. Besleme sıklığı ve miktarı: yetişkin melek balıkları günde 2 kez, her seferinde 2-3 dakikada tüketebileceği kadar beslenmelidir. Genç bireyler (6 aydan küçük) günde 3-4 kez küçük porsiyonlarla beslenmelidir — hızlı büyüme dönemi yüksek enerji gerektirir. Aşırı besleme su kirliliğine, obeziteye ve Hexamita riskinde artışa yol açar. Haftada 1 gün oruç sindirim sistemi için faydalıdır. Üreme dönemi beslenmesi: çiftleşme ve yumurtlama teşvik etmek için canlı yem oranı artırılmalı ve günlük su değişimleri yapılmalıdır — bu, doğadaki yağmur mevsimini simüle eder.