Moli balığı (Poecilia sphenops, P. latipinna, P. velifera), Poeciliidae ailesinin en çok yönlü üyelerinden biri olup, tatlı sudan deniz suyuna kadar inanılmaz bir tuzluluk toleransına sahiptir — bu özellik, akvaryum balıkları arasında benzersiz sayılabilir. Doğada Meksika'dan Venezuela'ya uzanan kıyı lagünleri, mangrov bataklıkları, nehir ağızları ve tatlı su akarsularında yaşarlar. Bu eurihalin (geniş tuzluluk toleransı) özellik, onları hem tatlı su hem de brakish (hafif tuzlu) akvaryumlara uygun kılar. Molilerin varyant zenginliği dikkat çekicidir. Siyah Moli (tamamen kadifemsi siyah — en popüler form), Beyaz/Gümüş Moli, Altın Moli, Dalmaçyalı Moli (beyaz zemin üzerinde siyah benekler), Balon Moli (kısaltılmış, tombul vücut — tartışmalı bir selektif form), Lyretail Moli (çatallı kuyruk) ve Yelken Yüzgeçli Moli (Sailfin — erkeklerde dev sırt yüzgeci) başlıca formlarıdır. Moliler barışçıl ve toplulukçu balıklardır ancak lepisteslere kıyasla biraz daha karakter sahibidirler — erkekler arasında hafif bölgecilik görülebilir ve dominant erkek diğerlerini kovalar. Bu nedenle erkek-dişi oranı 1:2-3 olmalıdır. Alg yeme eğilimleri güçlüdür ve akvaryumdaki yeşil alg birikimini doğal olarak kontrol altında tutmaya yardımcı olurlar. Canlı doğuran (livebearing) bir tür olarak, lepisteslere benzer şekilde düzenli yavru verirler. Gebelik süresi 60-70 gün (lepisteslerden uzun), yavru sayısı seferde 20-100 arasında değişir. Dişiler sperm depolayabilir ve tek çiftleşmeden birkaç batın yavru üretebilirler.

Moli balıklarının taksonomisi karmaşıktır — evcil akvaryum molileri birden fazla türün ve bu türlerin melezlerinin kombinasyonudur. Üç temel tür: Poecilia sphenops (yaygın/kısa yüzgeçli moli), P. latipinna (yelken yüzgeçli moli — ABD güney kıyıları) ve P. velifera (Yucatan yelken yüzgeçli moli — Meksika). Evcil molilerin çoğu bu türlerin melezleri veya selektif formlarıdır. 1899'da akvaryum dünyasına tanıtılan moliler, hızla popülerleşmiştir. Siyah molinin geliştirilmesi 1920'lerde başlamıştır — doğada P. sphenops'un bazı bireylerinde görülen melanistik (koyu renkli) genetik, seçici üretimle pekiştirilmiş ve tamamen siyah form elde edilmiştir. Bu kadifemsi siyah görünüm o kadar etkileyiciydi ki, siyah moli dünya genelinde en çok satılan moli varyantı haline gelmiştir. Yelken yüzgeçli moli (P. latipinna ve P. velifera) doğada ABD'nin güney kıyılarından (Florida, Texas) Meksika ve Orta Amerika'ya kadar yayılmıştır. Erkeklerin dev sırt yüzgeci (dorsal fin) kur gösterisi sırasında yelken gibi açılır — bu etkileyici gösteri türün adının kaynağıdır. P. velifera'nın sırt yüzgeci P. latipinna'dan daha büyüktür ve koleksiyoncular arasında daha değerli kabul edilir. Balon moli, 1990'larda selektif üretimle geliştirilmiş tartışmalı bir formdur. Kısaltılmış omurga ve şişkin karın, bazı hobiciler tarafından estetik bulunurken, hayvan refahı açısından eleştirilmektedir — kısa vücut yapısı yüzme güçlüğüne ve iç organ sıkışmasına yol açabilir.

Moli balıkları varyantlarına göre büyük fiziksel çeşitlilik gösterir. Yaygın/kısa yüzgeçli moliler (P. sphenops bazlı) 6-8 cm uzunluğa ulaşır; ince, zarif ve torpido şeklinde bir vücuda sahiptirler. Yelken yüzgeçli moliler (P. latipinna/velifera bazlı) 10-15 cm'e kadar büyüyebilir — özellikle P. velifera erkekleri dev boyutlara ulaşır. Yelken yüzgeçli erkeklerin en gösterişli özelliği dev sırt yüzgeçleridir. Kur gösterisi sırasında bu yüzgeç tam olarak açılır, vücudun neredeyse tüm uzunluğunu kaplar ve 'yelken' görüntüsü yaratır. Aynı zamanda vücut renkleri yoğunlaşır ve erkek dişinin etrafında 'S' şeklinde kıvrılarak dans eder. Bu gösteri, akvaryumda gözlemlenebilecek en etkileyici doğal davranışlardan biridir. Renk formları: Siyah (kadifemsi, tamamen siyah — bazen hafif metalik mavi parıltılı). Beyaz/Gümüş (saf beyaz veya gümüş metalik). Altın/Turuncu (canlı turuncu-sarı). Dalmaçyalı (beyaz zemin, siyah benekler — dalmaçya köpeğini andırır). Creamsicle (açık turuncu-krem). Platinum (metalik beyaz-mavi). Gold Dust (altın tozlu — siyah gövde üzerinde altın toz serpiştirilmiş görünüm). Balon moli: omurgası kısaltılmış, yuvarlak ve şişkin karınlı bir selektif formdur. Tüm renk varyantlarında balon versiyonu mevcuttur. Yüzme kapasitesi standart molilere kıyasla kısıtlıdır. Erkeğin anal yüzgeci gonopodyuma (üreme organı) dönüşmüştür — bu sivri yapı sperm transferi için kullanılır. Dişi daha tombul, anal yüzgeci yelpaze şeklindedir. Gebe dişide gravid spot (karın arkasında koyu bölge) belirginleşir.

Moli akvaryumunda minimum hacim yaygın tipler için 60 litre, yelken yüzgeçli tipler için 100-120 litredir. Yelken yüzgeçli erkeklerin dev sırt yüzgeçlerini tam olarak geliştirebilmesi için geniş, derin ve iyi su kalitesine sahip bir akvaryum şarttır — küçük tanklarda yüzgeç gelişimi baskılanır. Su parametreleri: sıcaklık 24-28°C (ideal 25-27°C), pH 7.5-8.5 (alkali tercih), GH 15-30 dGH (sert su). Moliler, lepistesin bile ötesinde sert ve alkali suyu tercih eder — yumuşak ve asidik su, sağlık sorunlarının (özellikle 'shimmies') en büyük tetikleyicisidir. Akvaryum tuzu eklenmesi (1-2 g/litre) birçok hobici tarafından rutin olarak uygulanır ve molilerin sağlığını destekler. Tam brakish ortam (SG 1.005-1.015) da başarılı çalışır. Bitkilendirilmiş akvaryum önerilir: Vallisneria, Java Fern, Anubias ve yüzen bitkiler (Frogbit, Salvinia) hem estetik hem yavrular için gizlenme alanı sağlar. Açık yüzme alanı da bırakılmalıdır — moliler aktif yüzücülerdir. Filtrasyon güçlü olmalıdır — moliler lepisteslere kıyasla daha yüksek biyolojik yük üretir. Haftalık %25-30 su değişimi şarttır. Cinsiyet dinamikleri: 1 erkek : 2-3 dişi oranı idealdir. Birden fazla erkek tutulacaksa yeterli alan ve gizlenme bölgesi sağlanmalıdır — dominant erkek diğerlerini strese sokar. Yavru yönetimi lepistesle benzerdir: yoğun bitki örtüsü veya ayrı büyütme tankı. Topluluk uyumu: plati, lepistes, kılıç kuyruk, corydoras, daha büyük tetralar ve barışçıl cichlid (ram) ile uyumludur. Agresif türler ve çok küçük balıklardan kaçınılmalıdır.

Molilerin en karakteristik sağlık sorunu 'Shimmies' (Moli Hastalığı / Shimmy Disease) olarak bilinen durumdur. Balık yerinde kalarak vücudunu sağa sola titretir, ilerleyemez ve kayar. Bu durum hastalıktan çok, uygunsuz su parametrelerinin (düşük sıcaklık, düşük pH, yumuşak su) sonucu olan bir stres tepkisidir. Çözüm: sıcaklığı 26-28°C'ye çıkarma, pH ve sertliği yükseltme, akvaryum tuzu ekleme (2-3 g/litre). Parametreler düzeltildiğinde birçok birey hızla iyileşir. Beyaz benek hastalığı (Ich) tüm tatlı su balıklarında olduğu gibi molilerde de yaygındır. Moliler sıcaklık artışına ve tuz tedavisine iyi yanıt verir — 28-30°C + 3 g/litre tuz genellikle etkilidir. Mantar enfeksiyonları (Saprolegnia): stresli veya yaralı bireylerde beyaz pamuksu büyümeler olarak görülür. Metilen mavisi veya anti-fungal ilaç ile tedavi edilir. Columnaris (pamuk ağzı hastalığı) ağız ve yüzgeçlerde beyaz-gri plaklar olarak görülür — antibiyotik tedavisi gerektirir. Molilerde obezite yaygın bir sorundur — özellikle balon molilerde aşırı besleme iç organ baskısına yol açar. Yüzme kesesi bozuklukları balon varyantlarda sık görülür — kısa vücut yapısı anatomik yatkınlık yaratır. Lenfositoz (Lymphocystis): viral enfeksiyon, vücutta beyaz-gri, karnabahar benzeri çıkıntılar oluşturur. Bulaşıcı ancak genellikle ölümcül değildir; temiz su koşullarında kendiliğinden geriler. Kamallanus (kırmızı iç parazit) molilerde de görülebilir — anal bölgeden sarkan kırmızımsı iplikler belirtidir.

Moliler doğada omnivor/herbivor ağırlıklı beslenirler — alg, bitkisel materyal, böcek larvaları ve detritus diyetlerinin büyük bölümünü oluşturur. Evcil ortamda bu bitkisel ağırlıklı diyet korunmalıdır — tamamen protein ağırlıklı beslenme sindirim sorunlarına yol açar. Temel yem: kaliteli tropik pul yem veya granül. Spirulina içerikli formülasyonlar moliler için özellikle uygundur — bitkisel ihtiyaçlarını karşılar ve sindirim sağlığını destekler. Sera Flora, Hikari Spirulina ve New Life Spectrum iyi seçeneklerdir. Bitkisel gıdalar diyetin %30-40'ını oluşturmalıdır: spirulina pul/pelet, blanşe edilmiş kabak dilimleri, haşlanmış bezelye (kabuğu soyulmuş), salatalık, haşlanmış ıspanak, nori (deniz yosunu) ve duckweed (su mercimeği — akvaryumda canlı olarak tutulabilir). Moliler akvaryumdaki algleri de doğal olarak yerler — bu alg kontrol katkısı değerlidir. Protein kaynakları haftada 2-3 kez sunulmalıdır: dondurulmuş veya canlı kan kurdu, brine shrimp, daphnia ve mysis karidesi. Protein oranı diyetin %20-30'unu aşmamalıdır. Besleme sıklığı: günde 2-3 kez, küçük porsiyonlar halinde. 2 dakikada tüketebileceği kadar yem verilmelidir. Aşırı besleme su kirliliğine ve obeziteye yol açar — özellikle balon molilerde kilo kontrolü önemlidir. Haftada 1 gün oruç sindirim sistemi için faydalıdır. Yavru beslenmesi: moli yavruları doğduktan birkaç saat sonra yem aramaya başlar. Toz yavru yemi (First Bites), BBS (baby brine shrimp) ve ince ezilmiş pul yem sunulmalıdır. Günde 3-4 kez küçük porsiyonlarla beslenmelidirler.