Kılıç kuyruk (Xiphophorus hellerii), adını erkeklerin alt kuyruk yüzgecinden zarif bir şekilde uzanan kılıç benzeri uzantıdan alır. Bu gösterişli yapı — caudal yüzgecin alt lobunun uzaması — cinsel seçilimin en çarpıcı örneklerinden biridir ve dişi tercihi yoluyla evrilmiştir. Meksika'nın Veracruz eyaletinden Honduras ve Guatemala'ya uzanan Orta Amerika'nın tatlı su nehirlerinde doğal olarak yaşayan bu tür, akvaryum hobisinin en eski ve en sevilen üyelerinden biridir. Kılıç kuyruklar Poeciliidae familyasının en atletik temsilcileridir. Güçlü, aerodinamik vücutları ve olağanüstü yüzme kapasiteleriyle dikkat çekerler. Doğada güçlü akıntılara karşı yüzebilir ve engelleri aşmak için 30 cm'ye kadar zıplayabilirler — bu nedenle akvaryumun mutlaka kapalı olması gerekir. Akıntıya karşı yüzme (rheotaxis) davranışı, onları akvaryumda izlemesi en keyifli türlerden biri yapar. Renk çeşitliliği seçici üretim sayesinde inanılmaz zenginliktedir: Red Velvet (kadifemsi kırmızı), Neon (floresan yeşil-turuncu), Pineapple (sarı-siyah şeritli), Tuxedo (siyah arka), Koi (kırmızı-beyaz-siyah), Hi-Fin (uzatılmış dorsal yüzgeç), Lyretail (çatal kuyruk) ve Berlin (kırmızı vücut, siyah yüzgeçler) en popüler varyantlar arasındadır. Canlı doğuran türler arasında en büyüklerinden olan kılıç kuyruk, plati balıklarıyla (Xiphophorus maculatus) aynı cinse ait olup doğada ve yapay ortamda melezlenebilir. Bu tür, cinsiyet değişikliği fenomeniyle de ünlüdür: nadir durumlarda yaşlı dişi bireyler erkek fenotipine dönüşebilir — gonopodium geliştirir ve kılıç uzantısı çıkar. Ancak bu 'dönüşmüş' bireyler genellikle üreme kapasitesine sahip değildir.

Kılıç kuyruk, bilimsel literatüre 1848 yılında Johann Jakob Heckel tarafından Xiphophorus hellerii olarak tanıtılmıştır. Tür adı, Avusturyalı botanikçi Karl Bartholomaeus Heller'in onuruna verilmiştir. Doğal yaşam alanı Meksika'nın Veracruz eyaletinden Guatemala, Honduras ve Belize'ye uzanan geniş bir coğrafyayı kapsar. Nehirler, dereler, kaynak suları ve hatta yeraltı mağara sistemlerinde yaşayabilirler. Akvaryum hobisine 1907-1909 yılları arasında Avrupa'ya getirilerek dahil olmuş ve hızla popülerlik kazanmıştır. İlk renk mutasyonu olan kırmızı kılıç kuyruk, 1940'larda izole edilmiştir. 1960'lardan itibaren plati balıklarıyla sistematik melezleme programları başlamış ve bu çapraz üretim, bugün bildiğimiz yüzlerce renk ve form varyantının temelini oluşturmuştur. Pineapple ve tuxedo varyantları bu melezlemelerin doğrudan sonucudur. Bilimsel araştırmalarda kılıç kuyruk, cinsel seçilim ve kadın tercihi üzerine en çok çalışılan model organizmalardan biridir. Erkeklerin kılıç uzantısının uzunluğu ile çiftleşme başarısı arasındaki ilişki, Darwin'in cinsel seçilim teorisini test etmek için defalarca kullanılmıştır. İlginç bir bulgu: dişiler yapay olarak uzatılmış kılıçlara sahip erkekleri bile tercih eder — bu durum 'sensorik yanlılık' (sensory bias) hipotezini destekler. Ayrıca Xiphophorus cinsi, onkogenetik araştırmalarda (özellikle melanom) kritik bir model organizmadır. Günümüzde Güneydoğu Asya (özellikle Singapur ve Malezya) dünyanın en büyük kılıç kuyruk üretim merkezleridir. Hi-Fin Lyretail varyantı, Japonya'da özellikle değer gören bir formdur. Doğada ise kılıç kuyruk invaziv tür olarak Hawaii, Avustralya ve Güney Afrika'ya yerleşmiştir.

Kılıç kuyruk, canlı doğuran türler arasında en büyük ve en atletik olanlarından biridir. Erkekler kılıç uzantısı dahil 12-16 cm, dişiler 10-14 cm toplam uzunluğa ulaşabilir. Vücut ince, uzun ve torpido şeklindedir — aerodinamik yapı güçlü yüzme kapasitesi sağlar. Erkeklerin alt kuyruk yüzgecinden uzanan kılıç (sword) 3-7 cm uzunlukta olabilir; genellikle parlak sarı veya turuncu zemin üzerinde siyah kenar çizgisiyle çerçevelenmiştir. Cinsiyet dimorfizmi çok belirgindir: erkekler daha ince, renkli ve kılıç uzantılıdır; anal yüzgeç gonopodium olarak uzmanlaşmıştır. Dişiler daha büyük, tombul ve kılıçsızdır; anal yüzgeç yelpaze şeklini korur. Hamile dişilerde karın bölgesindeki gravid noktası (koyu leke) belirginleşir. Renk genetiği son derece zengindir. Doğal (wild-type) form zeytin yeşili vücut üzerinde kırmızımsı lateral şerit taşır. Seçici üretimle elde edilen varyantlar: Red Velvet (tam kırmızı, kadifemsi), Marigold (parlak turuncu-sarı), Green (metalik yeşil), Black Berlin (siyah vücut, kırmızı kuyruk), Tuxedo (arka yarı siyah), Pineapple (sarı-siyah şeritli), Koi (kırmızı-beyaz-siyah), Neon (floresan turuncu-yeşil). Yüzgeç formları da çeşitlilik gösterir: Hi-Fin (uzatılmış dorsal, 3-5 cm), Lyretail (çatal kuyruk, üst ve alt lob eşit uzunlukta), Pintail (kuyruk merkez uzantılı) ve Simpson (çok yüksek dorsal). Gözler canlı ve büyüktür; lateral çizgi organı gelişmiş olup su titreşimlerine duyarlıdır.

Kılıç kuyruklar aktif ve büyük balıklar olduğundan minimum 80 litrelik, tercihen 120 litrelik uzun bir akvaryum gerektirir. Uzunluk en az 80 cm olmalıdır — yüzme alanı derinlikten daha önemlidir. Su parametreleri: sıcaklık 22-28°C (ideal 24-26°C), pH 7.0-8.3, genel sertlik (GH) 12-30 dGH, karbonat sertliği (KH) 8-18 dKH. Sert ve alkali su tercih ederler; yumuşak asidik su stres yaratır. Akvaryum kapağı ZORUNLUDUR — kılıç kuyruklar mükemmel zıplayıcılardır ve açık akvaryumlardan kolayca atlayabilirler. Bu, en sık karşılaşılan kayıp nedenlerinden biridir. Filtrasyon orta-güçlü olmalıdır; kılıç kuyruklar hafif akıntıyı sever ve doğal yüzme davranışlarını tetikler. Hang-on-back veya iç filtre uygundur. Haftalık %25-30 su değişimi zorunludur. Bitkili düzen idealdir: Vallisneria, Sagittaria, Amazon Kılıcı (Echinodorus) ve Java Fern hem estetik sağlar hem yavrulara gizlenme alanı sunar. Yüzen bitkiler (Hornwort, Water Sprite) ışık filtresi ve güvenlik alanı oluşturur. Orta kısımda açık yüzme alanı bırakılmalıdır. Substrat olarak ince-orta çakıl veya kum uygundur. Sosyal yapı planlaması kritiktir. Birden fazla erkek tutulacaksa en az 150 litrelik alan ve bol gizlenme noktası gereklidir — erkekler hiyerarşi kavgası yapar. İdeal oran: 1 erkek / 2-3 dişi. Tek erkekli topluluk akvaryumu en huzurlu seçenektir. İyi tank arkadaşları: corydoras, pleco, rasbora, büyük tetralar, diğer canlı doğuranlar. Küçük balıklar (neon tetra gibi) yetişkin kılıç kuyruklar tarafından avlanabilir. Agresif cichlid'lerden kaçınılmalıdır.

Kılıç kuyruklar dayanıklı bir tür olmakla birlikte, belirli hastalıklara genetik yatkınlıkları vardır. Beyaz benek hastalığı (Ichthyophthirius multifiliis) en yaygın paraziter enfeksiyondur; vücutta tuz tanesi büyüklüğünde beyaz noktalar, yüzgeçlere sürtünme (flashing) ve hızlı solungaç hareketi belirtileridir. Tedavide su sıcaklığı 28-30°C'ye yükseltilir ve bakır bazlı ilaçlar veya formalin banyosu uygulanır. Kılıç kuyruk hastalığı (Swordtail Wasting Disease) bazı ticari hatlarda görülen sinsi bir durumdur. Kas erimesi, sırt bölgesinde çökme ve progresif zayıflama belirtileri gösterir. Mycobacterium marinum (balık tüberkülozu) ile ilişkili olabilir; tedavisi çok zordur ve etkilenen bireyler izole edilmelidir. Bu bakteri zoonotik potansiyele sahiptir — enfekte su ile temas eden açık yaralar enfekte olabilir, eldiven kullanımı önerilir. Xiphophorus cinsine özgü melanom predispozisyonu kılıç kuyruklar için de geçerlidir. Özellikle plati-kılıç kuyruk melezlerinde Xmrk onkogeninin aktive olmasıyla siyah pigment tümörleri gelişebilir. Yoğun siyah pigmentasyona sahip varyantlarda (Black Berlin vb.) risk daha yüksektir. İç parazitler (Camallanus nematod, Hexamita) beyaz ipliksi dışkı, iştahsızlık ve zayıflama ile kendini gösterir. Columnaris hastalığı (Flavobacterium columnare) ağız çevresinde pamuksu beyaz oluşumlar yapar ve hızla tedavi edilmezse öldürücüdür. Yüzgeç çürümesi (Fin Rot) özellikle Hi-Fin ve Lyretail varyantlarında uzun yüzgeçlere bakteri bulaşmasıyla yaygındır. Karantina süreci yeni balıklar için 2-3 hafta önerilir. Stabil su parametreleri en iyi koruyucu tedbirdir.

Kılıç kuyruklar doğada omnivor beslenirler; algler, su bitkileri, böcek larvaları, küçük kabuklular ve organik artıkları tüketirler. Akvaryumda bu doğal diyeti yansıtan dengeli bir beslenme programı oluşturulmalıdır. Büyüklüklerine uygun kaliteli pul yem veya 1.5-2 mm granül yem temel besin kaynağı olmalıdır. Protein ihtiyacı lepistes ve platiden biraz daha yüksektir. Haftada 3-4 kez dondurulmuş veya canlı besin verilmelidir: artemia (brine shrimp), kan kurdu (bloodworm), daphnia, beyaz solucan (grindal worm). Canlı yem avlama davranışını uyarır ve doğal içgüdüleri destekler. Büyüme dönemindeki genç bireylere günlük protein takviyesi faydalıdır. Bitkisel beslenme kılıç kuyruklar için kritiktir — diyetin en az %30-40'ı bitkisel olmalıdır. Spirulina pul veya tablet, alg tabletleri, blanched (haşlanmış) kabak, bezelye (kabuksuz, ezilmiş), ıspanak yaprağı ve salatalık halkası düzenli olarak sunulmalıdır. Bitkisel yetersizlik durumunda akvaryumdaki canlı bitkileri yemeye başlayabilirler. Besleme sıklığı: yetişkinler günde 2 kez, yavrular günde 3-4 kez. Her öğünde 2-3 dakikada tüketilecek miktar verilmelidir. Haftada bir gün oruç metabolizmayı destekler. Renk yoğunlaştırıcı yemler (astaksantin, kantaksantin içeren) kırmızı ve turuncu varyantların parlaklığını artırır. Hamile dişilere ekstra protein ve kalsiyum takviyesi önerilir.