Van Kedisi, Türkiye'nin Van Gölü çevresinde binlerce yıldır yaşayan, dünyanın en eşsiz ve en gizemli kedi ırklarından biridir. Suyu seven ve yüzebilen nadir kedi ırklarından biri olması nedeniyle "yüzen kedi" lakabıyla dünya çapında tanınır. Türkiye'nin milli hazinelerinden biri kabul edilen Van kedisi, koruma altındaki değerli bir ırktır. Beyaz gövdesi üzerinde yalnızca baş ve kuyrukta renk taşıyan "Van deseni" bu ırka özgü bir genetik özelliktir. Gözleri ise ırkın en büyüleyici yanıdır: mavi, kehribar veya en çarpıcı biçimde biri mavi diğeri kehribar (tek göz/odd-eyed). Çift renkli göz, Türk kültüründe uğur getirdiğine inanılır ve Van kedisini diğer tüm ırklardan ayıran ikonik bir özellik olarak kabul edilir. Karakter olarak Van kedileri, çoğu evcil kediden belirgin şekilde farklıdır. Son derece enerjik, atletik, bağımsız ve dominant bir kişiliğe sahiptirler. Bir köpeğe benzer şekilde sahiplerini kapıda karşılayabilir, yanlarında dolaşabilir ve hatta yürüyüşe çıkabilirler. Aynı zamanda oldukça vokal kedilerdir — isteklerini yüksek sesle ve kararlı bir şekilde ifade ederler. Yüksek yerlere tırmanmayı, akan suyla oynamayı, musluk suyunu yakalamaya çalışmayı ve hatta bazen küvette yüzmeyi severler. Avcılık içgüdüleri son derece güçlüdür — kuş gözleme ve böcek avı favori aktiviteleridir. Güçlü kişilikleri, yüksek enerji seviyeleri ve bağımsız yapıları nedeniyle ilk kez kedi sahipleneceklerden çok, deneyimli kedi sahiplerine daha uygun bir ırktır. Doğru sahiple buluştuğunda ise ömür boyu sürecek, derin ve eşsiz bir bağ kurarlar.

Van Kedisi'nin tarihi, insanlık tarihinin en eski uygarlıklarına kadar uzanır. Van Gölü çevresinde hüküm süren Urartu medeniyetinden (MÖ 9.-6. yüzyıl) kalma kale duvarları ve mühürlerde, uzun kuyruklu ve belirgin kulak yapısına sahip kedi figürleri tespit edilmiştir. Bu buluntular, Van kedisinin en az 3.000 yıldır bölgede yaşadığına işaret eder. Van kedisinin Batı dünyası tarafından keşfi 1955 yılına dayanır. İngiliz gazeteciler Laura Lushington ve Sonia Halliday, Türkiye gezileri sırasında Van Gölü kıyısında yüzen kedileri görünce büyülendiler. Yanlarına aldıkları bir çift kediyi İngiltere'ye götürdüler ve bu kedilerden doğan yavrular da aynı su sevgisini ve Van desenini taşıyordu. Lushington yıllarca ırkın tanınması için çalıştı ve 1969'da GCCF (Governing Council of the Cat Fancy) tarafından "Turkish Van" adıyla resmi olarak kabul edildi. Türkiye'de Van kedisi koruma altındadır. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi bünyesinde 1992'den beri özel bir Van Kedisi Araştırma ve Uygulama Merkezi faaliyet göstermektedir. Bu merkezde saf Van kedileri korunaklı bir ortamda yetiştirilmekte, genetik çeşitlilik takip edilmekte ve araştırmalar yapılmaktadır. Türkiye'den Van kedisi ihracatı yasaklanmıştır. Ne yazık ki saf Van kedisi popülasyonu hem Türkiye'de hem de dünyada oldukça azdır — tahmini dünya geneli popülasyonu birkaç bin bireyle sınırlıdır. Bu durum, sorumlu yetiştirme ve koruma çalışmalarını son derece kritik kılmaktadır.

Van kedisi, evcil kedi ırkları arasında en büyük ve en atletik olanlardan biridir. Büyük, uzun ve kaslı vücut yapısına sahiptir. Geniş göğüs kafesi, güçlü omuzlar ve uzun bacaklar, bu kediye güçlü ve asil bir görünüm kazandırır. Patileri büyük ve yuvarlaktır — parmak araları tüylüdür, bu özellik suda yüzerken palet gibi işlev görür. Tüy yapısı Van kedisini özel kılan bir diğer özelliktir. Tek katmanlı (alt tüy yoktur), orta-uzun, su geçirmez ve kaşmir benzeri ipeksi bir dokudadır. Bu benzersiz tüy yapısı, kedinin suya girdiğinde hızla kurumasını sağlar. Yazın tüyler kısalır ve vücuda daha yapışık durur; kışın ise belirgin şekilde uzar, boyun çevresinde gösterişli bir yaka (ruff) ve kuyrukta gür bir tüy saçağı oluşur. Klasik Van deseni: gövde tamamen beyaz, baş ve kuyrukta kızıl-kahverengi (auburn) renk lekeleri. Bu renk, krem, siyah veya mavi tonlarında da olabilir. Tamamen beyaz bireyler de vardır ancak Van deseni standart olarak kabul edilir. Baştaki renk lekeleri arasında beyaz bir "alev" (blaze) şeridi bulunur. Gözler Van kedisinin en büyüleyici özelliğidir. Büyük, badem şekilli ve geniş aralıklıdır. Kehribar (açık sarıdan derin amber'e kadar), gök mavisi veya en ikonik biçimiyle biri mavi diğeri kehribar (odd-eyed) olabilir. Erkekler 6-9 kg, bazı bireyler 10 kg'a kadar ulaşabilir; dişiler 4-6 kg ağırlığındadır. Tam fiziksel olgunluğa 3-5 yaşında erişirler.

Van kedisinin bakımı, tüy yapısı açısından nispeten kolay olmakla birlikte, yüksek enerji seviyeleri ve güçlü kişilikleri nedeniyle deneyim ve sabır gerektirir. Tek katmanlı (alt tüy yok) tüy yapısı büyük bir avantajdır — keçeleşme sorunu neredeyse hiç yaşanmaz. Haftada 2-3 kez tarama, tüy sağlığını korumak ve dökülen tüyleri toplamak için yeterlidir. Tüy dökme dönemlerinde (özellikle ilkbahar) günlük tarama yapılabilir. Suyla aralarının iyi olması banyo işlemini kolaylaştırır — birçok Van kedisi duş veya küvet banyosuna direnç göstermez, hatta keyif alır. Yaşam alanı düzenlemesi, Van kedisi bakımının en kritik boyutudur. Bu son derece enerjik ve atletik kediler, geniş yaşam alanlarına ihtiyaç duyar. Yüksek kedi ağaçları (tercihen tavana kadar), pencere levhaları, duvar rafları ve koşu platformları sağlanmalıdır. Suyla oynayabilecekleri bir su kabı veya çeşme büyük mutluluk kaynağıdır — ancak akvaryum veya tuvalet kapağının güvenliği sağlanmalıdır! Günlük en az 30-45 dakikalık aktif oyun seansları zorunludur. Olta oyuncakları, top kovalama, fetch (getir-götür) ve puzzle feeder'lar enerjilerini doğru kanalize eder. Yeterli egzersiz yapamayan Van kedileri, mobilya tırmalama, eşya düşürme ve gece koşturma gibi istenmeyen davranışlar geliştirebilir. Güvenli bir bahçe veya balkon erişimi idealdir — kedi ağı ile güvenlik sağlanmalıdır.

Van kedisi, doğal seleksiyonla gelişmiş güçlü bir genetik yapıya sahip olup genel olarak sağlıklı ve dayanıklı bir ırktır. Saf ırk kediler arasında en az genetik hastalığa yatkın olanlardan biridir. Hipertrofik kardiyomiyopati (HCM), tüm kedi ırklarında olduğu gibi Van kedilerinde de görülebilir ancak prevalansı düşüktür. Yıllık veteriner kontrolünde kalp seslerinin dinlenmesi ve şüpheli bulgularda ekokardiyografi yapılması yeterlidir. Sağırlık, Van kedisinin en bilinen sağlık risklerinden biridir. Tamamen beyaz tüylü ve özellikle çift mavi gözlü bireylerde konjenital (doğuştan) sağırlık riski daha yüksektir. Bu, beyaz tüy rengini belirleyen W (White) geninin iç kulak yapısındaki melanositler üzerindeki etkisinden kaynaklanır. Tek mavi gözlü (odd-eyed) bireylerde sağırlık genellikle yalnızca mavi göz tarafındaki kulağı etkiler. Sağır Van kedileri normal bir yaşam sürebilir ancak dış ortam güvenliği sağlanmalıdır. Genetik havuzun küçüklüğü, Van kedisi sağlığının en büyük uzun vadeli tehdididir. Dünya genelindeki sınırlı popülasyon nedeniyle akraba çiftleştirme (inbreeding) riski yüksektir. Bu durum bağışıklık sistemi zayıflığı ve fertilite sorunlarına yol açabilir. Sorumlu yetiştiriciler genetik çeşitliliği korumak için dikkatli eşleştirme programları yürütmelidir.

Van kedisi, büyük, aktif ve kaslı bir ırk olduğundan besin ihtiyacı ortalama bir ev kedisinden önemli ölçüde fazladır. Beslenme planı bu yüksek enerji gereksinimini karşılayacak şekilde düzenlenmelidir. Yüksek proteinli (%40 ve üzeri), orta yağlı ve düşük karbonhidratlı et bazlı mamalar tercih edilmelidir. Tavuk, hindi, sığır eti, kuzu ve balık gibi gerçek et kaynakları ilk sırada yer alan mamalar idealdir. Kas yapısını ve atletik performansı desteklemek için amino asit profili zengin mamalar seçilmelidir — taurin, arginin ve lisin kritik amino asitlerdir. Günde 2-3 öğün, toplam 300-400 kcal (aktif yetişkinler için) önerilir. Kısırlaştırılmış ve daha az aktif bireylerde 280-320 kcal yeterli olabilir. Yaş mama ve kuru mama kombinasyonu hem beslenme hem hidrasyon açısından idealdir. Yaş mama oranının günlük beslenmenin en az %30-40'ı olması önerilir. Van kedileri genellikle iştahlı ve yemek konusunda heveslidir. Porsiyon kontrolü önemlidir — büyük yapılarına rağmen fazla kilo eklem ve kalp sağlığını olumsuz etkiler. Taze ve temiz su her zaman erişilebilir olmalıdır; su çeşmesi kullanımı Van kedileri için özellikle uygundur çünkü akan suya doğal bir ilgileri vardır. Yavru döneminde (0-12 ay) büyüme hızını desteklemek için yüksek kalorili yavru maması verilmeli, yetişkin mamaya geçiş kademeli olarak yapılmalıdır.