Kea (Nestor notabilis), Yeni Zelanda'nın Güney Adası'ndaki alpin ve subalpin bölgelerde yaşayan, dünyanın tek dağ papağanı ve bilinen en zeki kuş türlerinden biridir. -10°C'nin altına düşen sıcaklıklara, kar fırtınalarına ve şiddetli dağ rüzgârlarına dayanabilecek şekilde evrimleşmiş olan kea, papağan dünyasının en alışılmadık üyesidir — tropik ve subtropik bölgelerde yaşayan akrabalarından tamamen farklı bir yaşam tarzı geliştirmiştir. Kea'nın bilişsel yetenekleri bilim dünyasını büyülemiştir. Yapılan deneysel çalışmalar, keaların şu yeteneklere sahip olduğunu göstermiştir: çok adımlı bulmacaları çözme (ardışık kilitleri doğru sırayla açma), alet kullanma ve alet modifikasyonu (çubukları bükme), olasılık değerlendirmesi (bir deneyde olasılık hesabına dayalı seçim yapabildikleri gösterilmiştir — bu yetenek daha önce yalnızca büyük primatlar ve insanlarda belgelenmişti), sosyal öğrenme (bir bireyin çözdüğü bulmacayı gözlemleyerek öğrenme) ve iş birlikçi problem çözme (bir görevi başarabilmek için eş zamanlı koordinasyon). Yaramaz ve cesur yapıları efsaneleşmiştir. Turistlerin sırt çantalarını açıp içindeki yiyecekleri çalma, arabaların lastik contalarını ve silecek lastiklerini koparma, çöp konteynerlerinin kapağını açma, fermuarları çekme ve botların bağcıklarını çözme gibi davranışları YouTube'da milyonlarca görüntüleme almıştır. Bu davranışlar vandalizm değil, aşırı gelişmiş merak ve problem çözme dürtüsünün doğal sonucudur — kealar yeni nesneleri manipüle ederek anlama güdüsüyle hareket ederler. Kea papağanları evcil hayvan olarak beslenmeye kesinlikle uygun değildir. Yeni Zelanda'nın Wildlife Act 1953 kapsamında tam koruma altındaki türlerden biridir ve sahiplenilmesi yasaktır. IUCN Kırmızı Listesi'nde 'Tehlike Altında' (Endangered) kategorisindedir. Bu bilgi sayfası, bu olağanüstü türün tanıtımı, farkındalık yaratma ve koruma bilinci oluşturma amacıyla hazırlanmıştır.

Kea'nın evrimi, Yeni Zelanda'nın benzersiz biyocoğrafyasıyla doğrudan bağlantıl��dır. Yeni Zelanda yaklaşık 80 milyon yıl önce Gondwana süper kıtasından kopmuş ve memeli yırtıcılardan izole bir şekilde gelişmiştir — bu nedenle adada doğal olarak memeli yırtıcı bulunmaz ve kuşlar ekolojik nişlerin birçoğunu doldurmuştur. Kea, bu süreçte başka türlerin yokluğunda 'zemin araştırıcısı' nişini dolduran bir papağan olarak evrimleşmiştir. Kea'nın en yakın akrabası, kaka papağanıdır (Nestor meridionalis) — her ikisi de Nestor cinsindendir. Üçüncü Nestor türü olan Norfolk Adası kakası (Nestor productus) 1851'de nesli tükenmiştir. Genetik analizler, Nestor cinsinin diğer papağanlardan yaklaşık 50-60 milyon yıl önce ayrıştığını göstermektedir — bu, keayı papağan ailesinin en 'ilkel' (basal) kollarından biri yapar. Avrupalı yerleşimcilerin 19. yüzyılda Yeni Zelanda'ya getirdiği koyunlarla birlikte kea'nın kaderi dramatik biçimde değişmiştir. 1860'lardan itibaren keaların koyunlara saldırarak sırtlarındaki yağı yediği iddiaları yayılmış ve hükümet kea avına ödül koymuştur. 1860-1970 arasında tahminen 150.000 kea öldürülmüştür. Gerçekte koyun saldırısı nadir bir davranıştı ve muhtemelen yalnızca birkaç 'uzmanlaşmış' birey tarafından gerçekleştiriliyordu, ancak tüm popülasyon cezalandırılmıştır. 1986'da Yeni Zelanda hükümeti keayı tam koruma altına almıştır. Günümüzde doğada tahminen 3.000-7.000 birey kalmıştır ve popülasyon düşüş eğilimindedir. Yeni Zelanda Doğa Koruma Bakanlığı (DOC) kapsamlı koruma programları yürütmektedir: yırtıcı kontrolü (istilacı porsuk, ermin ve kedilerin tuzaklanması), kurşun zehirlenmesi önleme (eski binaların çatı kaplamalarının değiştirilmesi), yuva izleme ve GPS takibi. Kea, 2017'de Yeni Zelanda'nın 'Yılın Kuşu' seçilmiştir.

Kea 46-50 cm boyunda ve 800-1000 gram ağırlığında, büyük ve güçlü yapılı bir papağandır. Dişiler erkeklerden biraz daha küçüktür ve gagaları daha kısadır — gaga uzunluğu cinsiyet tayininde kullanılabilir. Dış görünüşü ilk bakışta mütevazıdır: zeytin yeşili-kahverengi tüyler, kuşun dağ ortamında mükemmel kamuflaj sağlar. Ancak bu sade dış görünüm aldatıcıdır — kanatlarını açtığında veya uçuş sırasında altta görülen parlak turuncu-kırmızı-sarı tüyler, göz kamaştırıcı bir kontrast oluşturur. Her tüyün kenarında zeytin yeşili, ortasında ve altında turuncu-kırmızı tonlar bulunur — bu yapısal renklendirme ışığa göre değişen optik efektler yaratır. Gaga yapısı keayı diğer papağanlardan ayıran en belirgin fiziksel özelliktir. Üst gaga son derece uzun (4-5 cm), dar, aşağı doğru kavisli ve sivri uçludur — bu yapı, toprakta kök kazma, kaya yarıklarından böcek çıkarma ve ahşap/plastik gibi malzemeleri delme ve sökme işlemleri için idealdir. Bu gaga yapısı keayı 'İsviçre çakısı' gibi çok amaçlı bir alet kullanıcısı yapar. Alt gaga daha kısa ve geniştir. Ayaklar güçlü, iri ve pençeleri uzundur — hem tırmanma hem de nesne manipülasyonu için gelişmiştir. Kealar ayaklarını neredeyse eller gibi kullanır: nesneleri tutar, döndürür, çeker ve iterler. Gözler koyu kahverengi, göz çevresi koyu gridir. Kuyruk nispeten kısa ve köşelidir. Kea, papağanlar arasında en soğuğa dayanıklı türdür. Tüy yapısı kalın, yoğun ve su geçirmezdir — bu, kar ve yağmurda vücut ısısını korumayı sağlar. Metabolizma hızları diğer papağanlara kıyasla yüksektir, bu da soğuk koşullarda enerji üretimini destekler.

Kea papağanları evcil hayvan olarak beslenemez — Yeni Zelanda Wildlife Act 1953 kapsamında tam koruma altındadır ve yasal olarak sahiplenilemez. Dünya genelinde yalnızca akredite hayvanat bahçeleri ve koruma merkezleri, özel izinlerle kea bulundurabilir. Bu bölüm, doğadaki koruma ihtiyaçlarını ve hayvanat bahçesi bakım standartlarını açıklamaktadır. Doğal habitat koruması: Kea'nın hayatta kalması, Güney Adası'nın alpin ve subalpin ekosistemlerinin korunmasına bağlıdır. Yeni Zelanda Doğa Koruma Bakanlığı (DOC), kea yaşam alanlarında yoğun yırtıcı kontrol programları yürütür — istilacı ermin (kakım), porsuk ve evcilleşmiş kediler, kea yuvalarının en büyük düşmanlarıdır. 1080 (sodyum fluoroasetat) zehiri tartışmalı ancak etkili bir yöntem olarak geniş alanlarda kullanılmaktadır. Hayvanat bahçesi bakım standartları son derece yüksektir. Minimum aviar boyutu: 20x10x5 metre (AZA standartları). Ortam soğuk iklim koşullarını taklit etmelidir — tropik hayvanat bahçelerinde klimatize edilmiş bölümler gerekir. Zemin doğal toprak, kayalık alanlar ve çeşitli bitki örtüsü içermelidir. Sosyal yapı: en az 4-6 bireylik gruplar halinde tutulmalıdırlar — kea sosyal bir türdür ve yalnız bireyler ciddi davranış bozuklukları geliştirir. Zihinsel zenginleştirme kea bakımının en kritik bileşenidir. Uyarım eksikliği, stereotipik davranışlara (tekrarlı hareketler), agresyona ve tüy yolmaya yol açar. Günlük olarak sunulması gerekenler: çok adımlı bulmaca besleyiciler, yeni nesneler (rotasyonlu), su havuzları, kazılabilir zemin alanları, farklı dokulu malzemeler (ahşap, plastik, metal, deri) ve interaktif eğitim seansları. Kealar problem çözdüklerinde neşeli sesler çıkarırlar — bu 'play call' sosyal bulaşıcılık gösterir (bir kea eğlenmeye başladığında diğerleri de katılır).

Kea popülasyonunun en büyük sağlık tehdidi kurşun zehirlenmesidir. Yeni Zelanda'nın dağ bölgelerindeki eski binalarda (dağ kulübeleri, çatı kaplamaları, boru bağlantıları) kurşun içeren malzemeler bulunmaktadır. Kealar merak dürtüsüyle bu malzemeleri gagalar ve yutar — kurşun sindirim sisteminden emilerek sinir sistemi ve böbrek hasarına yol açar. Belirtiler: koordinasyon bozukluğu, kanat düşüklüğü, ishal, kilo kaybı ve ölüm. Araştırmalar, dağ bölgelerindeki keaların %35-50'sinin yüksek kan kurşun seviyesine sahip olduğunu göstermiştir. DOC ve koruma kuruluşları, kurşunlu malzemelerin kaldırılması için aktif kampanyalar yürütmektedir. İstilacı yırtıcılar ikinci büyük tehdittir. Ermin (Mustela erminea — kakım), kea yuvalarına girip yumurta ve yavruları öldürür. Araştırmalar, bazı kea popülasyonlarında yıllık yuva başarısı oranının %50'nin altına düştüğünü göstermektedir. Porsuk (Trichosurus vulpecula) ve evcilleşmiş kediler de önemli yırtıcılardır. Avian malaria (Plasmodium relictum), iklim değişikliğiyle birlikte yüksek rakımlara taşınan sivrisineklerin yayılmasıyla yeni bir tehdit olarak ortaya çıkmıştır. Yeni Zelanda'nın yerli kuşları — milyonlarca yıldır malarya parazitine maruz kalmadıkları için — bu hastalığa karşı son derece savunmasızdır. Aspergilloz (mantar enfeksiyonu) nemli koşullarda risk oluşturur. Hayvanat bahçelerinde tutulan bireylerde obezite, karaciğer hastalığı ve pododermatit (bumblefoot — sert zeminden kaynaklanan ayak sorunları) görülebilir. Kea'nın yüksek metabolizma hızı ve doğal aktivite düzeyi, esir ortamda yeterince karşılanamayabilir — bu nedenle zenginleştirme programları sağlık açısından da kritiktir.

Kea, papağan dünyasının en geniş diyet yelpazesine sahip türlerinden biridir. Doğada gerçek bir omnivor olarak beslenirler: bitki kökleri, yapraklar, meyve ve tohumlar (özellikle yerli Podocarpus — totara meyvesi), böcekler ve larvalar (huhu böceği — Yeni Zelanda'nın en büyük böceği favoridir), nektar (flax — Phormium çiçekleri), mantar, yosun, kuş yumurtası ve nadiren hayvan leşleri. Koyun yağı yeme davranışı, doğadaki en tartışmalı beslenme alışkanlıklarından biridir. Hayvanat bahçelerinde diyet son derece çeşitli olmalıdır — monoton beslenme hem fiziksel hem davranışsal sorunlara yol açar. Temel diyet: düşük yağlı papağan peleti (%30-40), taze meyve (%25-30 — elma, armut, üzüm, kivi, muz, portakal), taze sebze (%15-20 — havuç, brokoli, tatlı patates, kabak, mısır, bezelye), protein kaynakları (%10-15 — haşlanmış yumurta, un kurdu, ağustos böceği, düşük yağlı peynir) ve az miktarda kuruyemiş. Beslenme sunumunun kendisi zenginleştirme aracı olarak kullanılmalıdır. Bulmaca besleyiciler (puzzle feeders), gizlenmiş yiyecekler, dondurulmuş meyve blokları, zemine gömülmüş yiyecekler ve manipüle edilmesi gereken kaplar, keanın doğal arama-bulma davranışını tatmin eder. Yiyeceğin kolayca erişilebilir olması, doğal davranışın bastırılmasına yol açar — kealar yiyeceği 'kazanmak' isterler. Doğada kea popülasyonları için ek besleme tartışmalıdır. Bazı koruma uzmanları, turistlerin keaları beslemesinin doğal davranışları bozduğunu ve insan bağımlılığı yarattığını savunmaktadır. DOC, kea besleme noktalarında yalnızca kontrollü ve doğal gıdaların kullanılmasını önermektedir. Ekmek, cips, bisküvi ve işlenmiş gıdalar kealar için zararlıdır — sindirim sorunlarına ve beslenme dengesizliğine yol açar.